Święta Kościoła katolickiego i prawosławnego. Dziewica. Zachowało się bardzo mało danych na temat jej życia: nie znamy ani daty, ani rodzaju jej śmierci, mimo, że należy ona do najpopularniejszych świętych w Kościele katolickim.

Pewne są historyczność jej postaci i autentyczność męczeńskiej śmierci; pewne jest również, że w chwili śmierci była bardzo młoda (ok. 12 lat), a śmierć poniosła w obronie swej wiary i czystości. W świadectwach historycznych znajdujemy też zapis na temat daty i miejsca tego zdarzenia: "21 stycznia przy drodze Nomentańskiej w Rzymie". z tym przekazem harmonizują świadectwa dostarczone przez archeologię, gdyż na wspomnianym miejscu znajdował się kiedyś stadion Domicjana (obecnie Piazza Navona), gdzie zdarzało się, żę ginęli chrześcijanie. W późniejszych czasach zbudowano tu kościół ku czci św. Agnieszki (S. Agnese in Agone), cesarz Konstantyn zaś wystawił w IV wieku bazylikę na miejscu, gdzie znajdować miał się grób świętej.

Z tego okresu pochodzą pierwsze wizerunki Agnieszki, znajdujące się w rzymskich katakumbach św. Pamfila i Commodilli. Agnieszka przedstawiona jest na nich w postawie modlitewnej. W czasach późniejszych powstało wiele dzieł sztuki sławiących cześć świętej. Trzeba tu wymienić średniowieczne mozaiki w bazylice nad jej grobem, płótna van Eycków czy choćby rzeźby Biosco.

W polskiej sztuce Agnieszka występowała głównie w średniowieczu. Pierwsze znane przedstawienia wraz ze św. Katarzyną ze Sieny, pochodzące z drugiej połowy XIII stulecia, znajdują się w najstarszych zachowanych fragmentach obrazu sztalugowego (Kuria Metropolitarna w Krakowie).

Agnieszka przedstawiana jest zwykle jako młoda dziewczyna w szatach żółtych (a nie czerwonych jak zazwyczaj w przypadku dorosłych męczenników) z licznymi atrybutami, np. symbolizującymi niewinność gołąbkami i barankami (jej imię pochodzi zapewne od łac. agnus= baranek).

21 stycznia, w dzień liturgicznego wspomnienia Agnieszki, w bazylice jej imienia w Rzymie, święci się dwa baranki, które następnie składa się w darze papieżowi. Wełna tych baranków służy potem do tkania paliuszy dla nowo mianowanych metropolitów. W Kościele prawosławnym wspominana jest 3 lutego (jako Agnia).

Jest patronką dzieci, panien, dziewic, harcerek i ogrodników.

Kult św. Agnieszki popularny był także w dawnych czasach w Polsce. Do dziś przetrwały liczne przysłowia ludowe, jak:
"Agnieszka łaskawa-wkrótce w polu zabawa"
"Św. Agnieszka puszcza skowronka z mieszka".

Popularna legenda o męczeństwie Agnieszki mówi, że św. Agnieszka całkowicie obnażona została rzucona przed ścięciem mieczem na pastwę spojrzeń tłumu. Wtedy stał się cud - okryła swe ciało płaszczem swych długich włosów.

Święta Agnieszka, Giuseppe de Ribera (1641)

Galeria Drezdeńska

Męczeństwo św. Agnieszki Juan Vincente Masip

Muzeum Prado - Madryt

Bazylika Santa Agnese in Agone w Rzymie