BAZYLIKA ŚW. PAWŁA ZA MURAMI
BASILICA DI SAN PAOLO FUORI LE MURA

Jedna z czterech bazylik papieskich (dawniej zwanych patriarchalnymi) znajdujących się na terenie Rzymu i Watykanu. Jeden z najwspanialszych kościołów rzymskich.

Zbudowana została przy Via Ostiense przez cesarzy: Teodozjusza I (379-395), Arkadiusza (377-408) i Walentyniana II (375-392) a ukończona w czasach Honoriusza (395-423). Placydia (młodsza córka Walentyniana III, żona cesarza Olibriusza) odrestaurowała i ozdobiła bazylikę za pontyfikatu Leona I Wielkiego (440-461), o czym możemy przeczytać na mozaice łuku triumfalnego. Pięcionawowa budowla poprzedzona została atrium. Zbudowano ją w miejscu, gdzie wcześniej św. Lucyna pochowała ciało św. Pawła - on sam został ścięty około 3 km od tego miejsca. Zgodnie z legendą, jego głowa trzykrotnie odbiła się od ziemi, z której wytrysnęły trzy źródła wody, dzisiaj to miejsce nazywa się TRE FONTANE - trzy Źródła. Nad grobem św. Pawła zbudowana została najpierw niewielka kapliczka za pontyfikatu papieża Anakleta (76-88 r.), która przetrwała do czasu zbudowania bazyliki. Budowę bazyliki rozpoczął Konstantyn I Wielki w roku 324. Jednak właściwe prace budowlane podjęto w roku 386.

15 lipca 1823 roku, podczas prowadzenia prac dekarskich został zaprószony ogień. Pożar zniszczył prawie całą bazylikę. W tych dniach dobiegało kresu życie papieża Piusa VII (1800-1832), który bardzo dbał o bazylikę. Zmarł nie wiedząc o katastrofie. Z woli Piusa IX podjęto odbudowę, starając się zachować pierwotny kształt świątyni. Zakończenie prac
i ponowne poświęcenie bazyliki nastąpiło 10 grudnia 1854 roku.

Dzisiejszy wygląd kościoła to efekt tej rekonstrukcji. Bazylikę nadal poprzedza dziedziniec otoczony granitową kolumnadą (kolumn jest 150) i ten to czterorzędowy portyk sprawia wrażenie typowej bazyliki z czasów rzymskich. Po środku ustawiono posąg św. Pawła z mieczem. Miecz jest symbolem Słowa Bożego i śmierci św. Pawła. Świątynię poprzedza narteks, nad którym widoczna jest fasada ozdobiona złotą mozaiką. Pomiędzy oknami umieszczono wizerunki czterech proroków: Izajasza, Jeremiasza, Ezechiela i Daniela. Nad nimi pas ze sceną, w której Baranek Boży poi trzodę w czterech rzekach – symbolu czterech Ewangelii. Tympanon wieńczący fasadę ozdobiony jest mozaiką z Chrystusem na tronie, otoczonym przez świętych Piotra i Pawła. Drzwi po prawej stronie to Święta Brama otwierana z okazji jubileuszu roku świętego. Drzwi te pochodzą z poprzedniej bazyliki. Zostały wykonane brązie w Konstantynopolu w 1070 roku, zniszczone podczas pożaru
i odrestaurowane w roku 1967 z okazji przybycia do Rzymu Patriarchy Konstantynopola, Atenagorasa.

Wnętrze świątyni o wymiarach 131,0 × 65,0 m, nadal podzielone jest na 5 naw przy pomocy ustawionych w rzędach 80 kolumn. Wzdłuż górnej krawędzi ścian biegnie pas medalionów z portretami papieży. Pod łukiem triumfalnym wieńczącym nawę główną umieszczony jest grób św. Pawła przykryty gotyckim baldachimem wykonanym przez Arnolfo di Cambio w 1285 roku. (Podczas prowadzenia prac rekonstrukcyjnych znaleziono w tym miejscu kratę, jaką zwyczajowo przykrywano grób męczennika w czasach wczesnochrześcijańskich. W pobliżu odkryto też pochówki innych osób. Istniał bowiem zwyczaj chowania zmarłych w pobliżu grobu osób uznanych za święte). Łuk wznoszący się nad baldachimem zdobi mozaika z V wieku z postaciami Zbawiciela i patriarchów. Apsyda kończąca nawę główną także jest ozdobiona mozaiką w stylu bizantyjskim. Ukazano na niej Chrystusa na tronie w otoczeniu świętych: Piotra, Andrzeja, Pawła i Łukasza. Nawa poprzeczna połączona jest z kaplicami. Po lewej stronie znajduje się kaplica Najświętszego Sakramentu, w której można zobaczyć krucyfiks z XIII wieku oraz drewniany posąg św. Pawła ze śladami ognia, który zniszczył poprzednią budowlę. Krucyfiks i umieszczony w pobliżu baldachimu wysoki (5,6 metra) kandelabr ze scenami Męki Pańskiej to dzieła Pietro Vassalletto z 1180 roku. Dziedziniec klasztoru Benedyktynów na który wychodzi się z nawy poprzecznej jest również dziełem Pietra Vassalletta.

Obok kościoła znajduje się klasztor, którego dziedziniec otaczają krużganki z XIII w., dzieło kamieniarzy szkoły Cosmatich (arte cosmatesca). Cechą charakterystyczną pracy tych kamieniarzy są delikatne kolumienki o rzeźbionych, często skręconych trzonach, niejednokrotnie ozdobione mozaikami. Podobny dziedziniec znajduje się w klasztorze św. Jana na Lateranie.